نوشته‌ها

قرن های متمادی است که بافت فرش وابسته به موادی است که در یک محل خاص یافت و به روشی سنتی آماده میشوند. عمر پشم مرینوس استرالیایی در ایران کوتاه بود و حتی رنگزاهای مصنوعی شیمیایی که در اوایل قرن چهاردهم شمسی یا بیستم میلادی به صنعت فرشبافی ایران معرفی شدند، نیز به روش سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

البته در هر ناحیه از ایران از تکنیک‌ها و رنگزاهای خاصی برای رنگرزی نخ فرش استفاده می‌شود. رنگرزی سنتی نخ فرش در ایران زمین قدمتی صدها ساله دارد، برای مثال سال‌ها پیش مردی انگلیسی در سودای آموختن رموز رنگرزی پشم و ابریشم به روش سنتی ایرانی به ایران آمد. رنگرزهای سنتی ایرانی از فراورده‌های گیاهی، حیوانی و معدنی برای تولید رنگزاها و تثبیت کننده‌های رنگ استفاده می‌کنند، تثبیت کننده عاملی است که ظرفیت الیاف را برای جذب رنگ و ثابت نگه داشتن رنگ افزایش می‌دهد.

فرآیند رنگرزی سنتی:

رنگرزی سنتی فرش به سه روش اصلی انجام میشود.

رنگرزی مستقیم:

رنگرزی مستقیم قدیمی ترین روش برای رنگ کردن الیاف است. تهیه رنگ ارغوانی از پوست ارغوانی و بنفش و بعضی روش های استفاده از رنگزای ایندیگو نمونه‌ای از رنگرزی مستقیم است.

رنگزای تثبیت کننده:

ابتدا پشم با نمک های خاصی آماده میشود تا رنگزا بتواند به الیاف پشم متصل شود و رنگزایی با رنگ نسبتا ثابت به دست بیاید. نمک های قلع، آلومینیوم، مس و آهن نمونه ای از تثبیت کننده های رنگ میباشند.نوع تثبیت کننده شدت رنگ را تعیین میکند.

رنگزای خمی:

رنگزای ایندیگو در هزاره سوم یا چهارم قبل از میلاد مسیح کشف شد و رنگ کردن با ایندیگو یا نیل مثالی از رنگرزی فرش به روش خمی است.

این روش ترکیبی از فرایند اکسایش و کاهش است. رنگ آبی نامحلول در آب گیاه ایندیگو طی فرایند تخمیر استخراج می‌شود. سپس این رنگ اکسید می‌شود تا رنگزای آبی به رنگزای زرد محلول در آب تبدیل می‌شود. رنگ در خم ریخته می‌شود و پشم داخل خم انداخته می‌شود. زمانی که رنگرز پشم را از خم بیرون می‌آورد، رنگ اکسید می‌شود و دوباره آبی نیلی (ایندیگو) نامحلول در آب به دست می‌آید. چون رنگزای آبی نیلی پیوندی شیمیایی با نخ برقرار نمی‌کند، الیاف رنگ شده، به ویژه الیاف پنبه‌ای مقاومت بالایی در برابر سایش ندارد.

رنگزاهای طبیعی:

سالها پیش رنگرزان متوجه شدند که هر چه پشم بیشتری در دیگ رنگرزی انداخته شود، رنگ ها ظریف تر میشود. استادکاران ازین نکته برای خلق رنگ های مورد نظر خود استفاده کردند. رنگ اول رنگی سیر و پررنگ است و رنگ‌های بعدی کم‌رنگ‌تر و روشن‌تر می‌شود. با در نظر گرفتن این تغییرات می‌توان فرشی دستبافت را با رنگرزی دستی تهیه کرد، این پدیده اصطلاحاً آب رگه (abrage) گفته می‌شود. در ادامه مهم‌ترین رنگزاهای طبیعی و رنگ گیاهی نخ قالی مورد استفاده در رنگرزی سنتی نخ فرش را معرفی می‌کنیم.

 

 

 

 

 

رنگرزی سنتی به رنگرزی گفته میشود که بدون دخالت عوامل صنعتی و مواد شیمیایی صورت میگیرد. در رنگرزی سنتی عموما از پاتیل های بزرگ برای رنگ کردن کالای نساجی استفاده میشود. در این نوع رنگرزی از مواد رنگزای طبیعی برای رنگ کردن استفاده میشود.

پیشینه:

نقاشی رنگی بر روی دیوار ها 9 تا 15 هزار سال قبل از میلاد در اسپانیا مشاهده شده است. این نقاشی های به وسیله رنگدانه های غیر آلی انجام شده و توانسته اند برای مدت بسیار طولانی دوام آورند.

لباس های رنگی در تمام فرهنگ های گذشته تولید شده اند ولی به دلیل کمی پایداری رنگ آنها نمونه های بسیار قدیمی کالا های نساجی رنگ شده با موار رنگزای طبیعی بسیار کمیاب است.

با توجه به نوع آب و هوا، انواع گیاهان جهت تولید رنگ متنوع در رنگرزی استفاده میشوند، به علاوه از پس مانده های گیاهی نیز به عنوان منشا اصلی و مهم طبیعی استفاده میشود. که مورد دوم در اغلب منابع و مقالات علمی به دست فراموشی سپرده شده‌است.

تا پایان قرن نوزدهم میلادی رنگزاهای طبیعی منبع اصلی رنگ برای رنگرزی کالاهای نساجی بوده‌اند. پژوهش های باستان شناسی نشان دهنده آن است که ایرانیان در رنگرزی مانند سایر اقوام و ملل قدیم بسیار با تجربه بوده و مواد رنگزایی که در منسوجات خود ب کار میبرده اند، بسیار با ثبات و چشمگیر بوده است. برای سال های متمادی صادرات رنگزاهای طبیعی یکی از تجارت های ایران بوده است.

در اواخر دوره قاجاریه کارگاه های متعدد رنگرزی در جوار کارگاه های قالی بافی فعالیت پر رونقی داشته اند.

در این کارگاه‌ها فراورده‌های گیاهانی از قبیل روناس اسپرک، پوست گردو و انار را به مصرف می‌رسانیدند و تجار صادرکننده نیز مواد رنگزای گیاهی مازاد بر مصرف داخلی را که در کارگاه‌های تولید رنگ بسته‌بندی شده بود را به خارج صادر می‌کردند.

کارگاه های رنگرزی سنتی:

کارگاه های رنگرزی سنتی اشکال متفاوتی دارند و معمولا یک ردیف پاتیل در دیوار کارگاه تعبیه شده که بسته به نوع رنگ کاربردی جنس پاتیل ها از چدن و یا مس ساخته شده و زیر هر کدام اجاقی قرار میدهند.

ابتدا با فروبردن الیاف در محلول قلیاب و آب گرم چربی طبیعی الیاف  پشمی را می‌گیرند که به آن قلیاب کردن می‌گویند.

مواد رنگزای مورد استفاده در رنگرزی سنتی

دسته‌ای از گیاهان دارای رنگینه‌ها یی با ثبات عالی و متوسط هستند و در رنگرزی سنتی نقش مؤثری دارند. روناس، اسپرک، نیل، گل بابونه، برگ انگور عسگری، چغندر، پوست پیاز، برگ درخت توت، وسمه، گل رنگ، گل جعفری، برگ انجیر، پوست انار، بلوط، پوست گردو، هلیله، سماق، زعفران، جا شیر و غیره از گیاهانی هستند که در ایران یافت شده و از مواد رنگزای آن‌ها در رنگرزی استفاده می‌شده‌است.

 

 

 

رنگرزی سنتی با وجود تفاوت های که در مناطق مختلف وجود دارد، دارای فرمول مشخصی است. ابریشم یا پشمی که با مواد گیاهی رنگرزی میشود دارای نوعی جذابیت و زیبایی است که به مرور زمان در اثر استفاده و یا قرار گرفتن در معرض نور نه تنها از ارزش آن کاسته نمیشود، بلکه به ثبات و درخشندگی آن افزوده میشود.

این رنگزاها همانطور که از نامشان مشخص است ریشه ی طبیعی داشته و با توجه به منبع استخراج آنها در سه گروه زیر تقسیم بندی میشود:

  1. مواد رنگزای به دست آمده از گیاهان مثل نیل، روناس و غیره
  2. مواد رنگزای به دست آمده از حیوانات مثل قرمز دانه وصدف ارغوان
  3. مواد رنگزای به دست آمده از مواد معدنی مثل خاک رس

 

مکانیزم جذب و نگهداری مواد رنگزای طبیعی توسط لیف:

در استفاده از رنگینه های طبیعی از آنجایی که در این رنگینه ها گروه های فعال جهت تشکیل پیوند با لیف در هنگام رنگرزی کالای پشمی یا ابریشمی یا وجود ندارد و یا اثرشان کم است، در بیشتر مواقع برای جذب بهتر و یا تثبیت بهتر رنگینه نیاز به یک ماده واسط میباشد که اصطلاحا به آن داندانه میگویند.

یک داندانه در واقع یک فلز با ظرفیت حداقل 2 میباشد که نقشه مهمی را بین پیوند شیمیایی بین رنگینه و لیف ایفا میکند.

از ترکیبات مهمی که به عنوان داندانه استفاده میشود میتوان سولفات مضاعف پتاسیم و آلومینیوم، سولفات آهن، سولفات مس، کلرید قلع و دی کرومات پتاسیم را نام برد.

برحسب تقدم و تاخر عمل رنگرزی و عمل داندانه دادن رنگرزی به سه روش زیر انجام میشود.

  1. اول رنگرزی بعد داندانه دادن.
  2. اول عمل داندانه دادن بعد رنگرزی.
  3. رنگرزی و داندانه دادن همراه باهم.

 

مراحل رنگرزی طبیعی:

  1. خیساندن کلاف
  2. داندانه کردن پشم
  3. رنگرزی
  4. ثبات رنگ

 

  

 

 

رنگرزی البسه شامل رنگرزی تی شرت، جین، پیرهن و … میباشد.

که تفاوت آن با روش های متداول که لباس از پارچه تهیه میشود این است که رنگرزی به صورت فشن با افکت های گوناگون انجام میشود.

که اکثر این لباس ها از جنس پنبه هستند، اگرچه الیاف دیگری مثل پلی استر هم به مقدار جزئی وجود دارد. در واقع برای بالا بردن ارزش افزوده لباس و طراحی فشن این کار را انجام میدهند.

رنگرزی لباس در سال های اخیر ارزش و محبوبیت بالایی پیدا کرده است و این روند در آینده نیز ادامه خواهد داشت.

به طور سنتی لباس از پارچه ای که از قبل رنگرزی شده است برش و دوخت میشود. مزیت رنگرزی لباس در این است که، امکان تولید البسه در تیراژ پایین با رنگ های خاص وجود دارد. اشکال عمده این روش در این است که در بازار پویای امروز همواره باید تنوع زیادی از سبک ها و رنگ های مختلف را به همراه داشته باشد که این نیز خود یک نوع ریسک است.

دو نوع ماشین آلات هستند که به طور معمول برای رنگرزی لباس استفاده میشود، rotary drums  برای رنگرزی البسه مناسب تر میباشند زیرا راه اندازی آن راحت تر میباشد. ماشن paddle machine  میزان ال جی بالاتری نیاز دارد که از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست و نیز تکرار پذیری شید را پایین می آورد.

ماشین آلات رنگرزی لباس:

1)raddle dyeing machin

این دستگاه شبیه به یک قاشق میباشد و لباس ها داخل حمام رنگرزی ریخته میشوند و سپس توسط یک چرخ پرده دار که در حال چرخش میباشد لباس ها از داخل محلول رنگرزی به بیرون و نیز برعکس جا به جا میشوند. این پروسه خیلی آرام انجام میشود و لباس ها ساییده نمیشوند.

این نوع ماشین ها از یک منحنی خمیده تشکیل شده است که کالا و محلول رنگرزی در داخل آن قرار گرفته است. کالا با چرخش پره جا به جا میشود که این پروسه در پهنای عرض ماشین ادامه دارد.

 

2) rotary drum dyeing machin

مکانیزم ماشین به این صورت است که محلول رنگرزی ثابت است و کالا در حال چرخش میباشد. این دستگاه از درام استوانه ای مشبک تشکیل شده است که در داخل یک مخزن بزرگتر به آرامی میچرخد. درام داخلی برای اطمینان از چرخش کالا با چرخش درام به یک سری محفظه هایی تقسیم شده است و مخزن بیرونی مقدار حجم مورد نیاز حمام رنگرزی را ثابت نگه میدارد.

 

3) tumbler dyeing machine

این ماشین برای رنگرزی لباس های کوچک و یا بافت شل استفاده میشود. طراحی هوشمندانه این ماشین آلات آنها را شبیه به ماشین های شستشوی جهانی کرده است. مکانیزم عملکرد این نوع ماشین بدین صورت است که لباس داخل تانک های مشبک بارگیری میشود که این حول یک شفت افقی که در پشت درام ثابت شده است میچرخد. عملکرد قوی مکانیلی این ماشین باعث افزایش آب رفتگی و یا افزایش حجم کالا میشود که این امر شاید برای بعضی از کالا ها مطلوب باشد.

 

4) toroid dyeing machine

در این ماشین لباس ها در یک مسیر حلقوی شکل به کمک یک پروانه که در زیر کف مخزن رنگرزی قرار گرفته است سیر کوله میشوند.

حرکت کالا کاملا وابسته به پمپاژ مایع میباشد.

 

5) the gyrobox

این ماشین از یک چرخ بزرگ تشکیل شده است که آن به 12 محفظه تقسیم شده است که کالا در این بخش ها قرار میگیرد. این دستگاه تمام اتوماتیک است و قسمت بارگذاری کالا کاملا انعطاف پذیر است.

 

6) modifid pegg toroid whiteley garment dyeing machin

این ماشین بهبود یافته ماشین toroid  میباشد که ویژگی های اصلی آن عبارتند از: عملکرد بهتر و طراحی ساده تر، تمام اتوماتیک حتی تا قسمت تخیلیه آب، برای رنگرزی در شرایط اتمسفری و تحت فشار مناسب میباشد.

 

به مجموعه عملیات و مراحل  انجام شده بر روی پارچه باهدف بالا بردن کیفیت و مرغوبیت آن را تکمیل کالای نساجی میگویند.

در تولید فرآورده های نساجی، تکمیل به تمام مراحلی اطلاق میشود که نخ، پارچه و منسوجات کشباف طی میکنند تا ظاهری بهتر، کارایی بی نقص و زیر دست لطیف و متناسب داشته باشد.

عملیات تکمیل بعد ازتولید کالای نساجی ایجاد میشود.

در صنعت نساجی و پوشاک، تکمیل بر روی پارچه به منظور افزایش درخشندگی، نرمی، زیبایی، ثبات دائمی، اتوپذیری و نظایر آن صورت میگیرد. همچنین مقاوم کردن پارچه در برابر آتش، آب و حشراتی نظیر بید از دیگر اهداف تکمیل بر روی کالای نساجی است.

تکمیل کالا های نساجی در مراحل مختلف تولید پارچه انجام میشود، این مراحل ممکن است پس از بافندگی پارچه و یا پس از رنگرزی و چاپ انجام شود. به همین منظور تکمیل کالای نساجی توسط مهندسین این رشته به تقسیم بندی های مختلفی مانند تکمیل مقدماتی، تکمیل نهایی و یا تکمیل موقت، دائم و ثابت تعریف شده است.

در عملیات تکمیل پارچه تحت اعمال شیمیایی و مکانیکی قرار میگیرد و علاوه بر آن که ارزش تجاری آن زیاد میشود، مشتری پسند تر نیز میشود . پارچه ها با توجه به نوع و جنسشان، از عملیات خاص نساجی برخوردار می باشند. پارچه هایی با جنس الیاف گیاهی، حیوانی و یا مصنوعی هر کدام عملیات تکمیلی خاص خود را میطلبند.

عملیات تکمیل بستگی به چند مورد مهم دارد که عبارتند از:

نوع الیاف، ویژگی فیزیکی الیاف، قابلیت جذاب موا گوناگون شیمیایی، حساسیت الیاف نسبت به مواد تکمیل.

رنگرزی لباس ها در خانه:
همه ما برخی از لباس هایمان را بیشتر از بقیه دوست داریم اما لباس ها به مرور زمان کهنه می شوند و رنگشان می رود. آیا راهی است که بتوانیم دوباره از این لباس های قدیمی خود استفاده کنیم ؟شما می توانید با کمی خلاقیت در خانه و استفاده از نکات و روش رنگ کردن لباس که در ادامه این بخش ارائه می دهیم لباس های قدیمی خود را به زیبایی رنگ نموده و از داشتن لباس های خوشرنگ و زیبا لذت ببرید.
روش مرحله به مرحله رنگ کردن لباس
ابتدا برای رنگ کردن لباس ، مقداری رنگ الیاف از عطاری بخرید.(برای یک شلوار مردانه 15 گرم رنگ کافی است)
رنگ الیاف را در آبجوش می ریزیم تا حل شود.
به ظرفی که آب و رنگ ریخته ایم لباس را اضافه می کنیم.
به ازای هر لیتر آب یک قاشق چای خوری نمک (10 گرم ) به محلول آب و رنگ اضافه می نماییم.
لباس باید 30 تا 40 دقیقه با محلول آب و رنگ بجوشد.
در حین آنکه لباس در حال جوش است آن را زیر و رو نمایید تا همه جایش رنگ بگیرد.
پس از جذب کامل رنگ توسط لباس ظرف را خالی کنید.
پس از رنگ آمیزی لباس را در مخلوط یک ظرف آبگرم و یک استکان سرکه حدود 1 ساعت بخیسانید .و سپس آبکشی نمایید.
لباس را با آب سرد بشویید تا وقتی که آب رنگ نگیرد.
از آبسرد و شامپو برای شستشوو دوام بیشتر لباس رنگ شده استفاده کنید.

نکات رنگ کردن لباس
رنگ کردن لباس به مهارت و تجربه فراوانی نیاز دارد.
رنگ کردن لباس به جنس آن بستگی دارد.
برای رنگ نگرفتن سایر لباس هایتان لازم است لباس های رنگ شده را با آن ها نشویید.

کیفیت رنگرزی:
کیفیت مصرفی کالاهای تکمیل شده، اهمیت زیادی دارد.
کنترل های تضمین کننده کیفیت رنگرزی به شرح زیر است:
_ تطبیق شید رنگ:
این عمل با چشم غیر مسلح در نور روز انجام میشود.
شید رنگ به دست امده با رنگ نمونه مقایسه میشود.این روش کنترل ظاهری است.
این مقایسه را میتوان با دستگاه اسپکترو فتو کالوریمتری انجام داد.
با استفاده ازین دستگاه میتوان رنگ های مورد نیاز برای باز تولید رنگ مورد نظر را شناسایی کرد و همچنین اختلاف بین رنگ به دست آمده و رنگ نمونه را اندازه گیری نمود.این روش کنترل بسیار دقیق است و در آن فاصله بین دو رنگ با عدد نشان داده میشود.
_ ثبات شستشو:
با ازمایشی ساده میتوان میزان رنگ دهی پارچه در اثر شستشو را تعیین کرد.با شماره گذاری از یک تا پنج، ثبات رنگ در مقایسه با نمونه ارزیابی میشود.
_ ثبات سایشی:
ثبات رنگ پارچه در حالت خشک و خیس تخمین زده میشود با شماره گذاری از یک تا پنج ثبات پارچه مشخص میشود.
_ ثبات در مقابل عرق کردگی:
با یک آزمایش ساده میتوان تحمل و تاب آوردن پارچه در برابر عرق کردگی اسیدی یا قلیایی را نسبت به نمونه استاندارد تخمین زد.در اینجا نیز شماره گذاری از یک تا پنج، میزان ثبات در برابر تعریق را نشان می دهد.
_ ثبات ابعاد:
این ویژگی بسیار مهم است به خصوص در مورد پارچه های حلقوی پودی.
میزان جمع شدگی و یا کشسانی انواع پارچه متفاوت است که به ساختار طرح بافت و عملیات انجام شده بر روی پارچه بستگی دارد.
_ وزن یک متر مربع:
وزن یک متر مربع پارچه های رنگرزی و تکمیل شده به طور سیستماتیک اندازه گیری میشود.برای این منظور نمونه ای به اندازه 100 سانتی متر مربع از پارچه جدا شده و وزن میشود که این وزن عامل مهمی برای نشان دادن ویژگی پارچه یا تریکو است.

رنگرزی نخ:
نخ را میتوان به شکل کلاف و یا بوبین رنگ کرد.
رنگرزی نخ به شکل کلاف :
کافی است کلاف های نخ در حمام رنگرزی به رنگ آغشته شوند.
چندین کلاف نخ بر روی غلتکی که حرکت چرخشی دارد قرار داه شده تا به دفعات در حمام رنگرزی قرار گیرند و به رنگ آغشته شوند.
رنگرزی نخ به شکل بوبین :
نخ بر روی دوک های سوراخ دار با حداقل کشش پیچیده میشود.بوبین های نخ به شکل عمودی بر روی میل حمل بوبین مستقر شده و این مجموعه داخل اتوکلاو قرار داده میشود.
حمام رنگرزی تحت فشار و حرارت بالا جریان می یابد.گردش حمام رنگرزی داخل اتو کلاو رنگ را از سوراخ های دوک و نهایتا از قطر بوبین عبور داده تا نخ به طور یکنواخت رنگ شود.
رنگرزی توده الیاف (ماستر بچ)
از این تکنیک برای رنگرزی مواد اولیه مصنوعی و سنتتیک استفاه میشود.
در موقع تهیه مواد اولیه و قبل از عبور آن از دستگاه رشته ساز، به مواد اولیه رنگ اضافه میشود.
رنگ های به دست اومده معمولا ثبات بسیار بالایی دارند.