نوشته‌ها

به مجموعه عملیات و مراحل  انجام شده بر روی پارچه باهدف بالا بردن کیفیت و مرغوبیت آن را تکمیل کالای نساجی میگویند.

در تولید فرآورده های نساجی، تکمیل به تمام مراحلی اطلاق میشود که نخ، پارچه و منسوجات کشباف طی میکنند تا ظاهری بهتر، کارایی بی نقص و زیر دست لطیف و متناسب داشته باشد.

عملیات تکمیل بعد ازتولید کالای نساجی ایجاد میشود.

در صنعت نساجی و پوشاک، تکمیل بر روی پارچه به منظور افزایش درخشندگی، نرمی، زیبایی، ثبات دائمی، اتوپذیری و نظایر آن صورت میگیرد. همچنین مقاوم کردن پارچه در برابر آتش، آب و حشراتی نظیر بید از دیگر اهداف تکمیل بر روی کالای نساجی است.

تکمیل کالا های نساجی در مراحل مختلف تولید پارچه انجام میشود، این مراحل ممکن است پس از بافندگی پارچه و یا پس از رنگرزی و چاپ انجام شود. به همین منظور تکمیل کالای نساجی توسط مهندسین این رشته به تقسیم بندی های مختلفی مانند تکمیل مقدماتی، تکمیل نهایی و یا تکمیل موقت، دائم و ثابت تعریف شده است.

در عملیات تکمیل پارچه تحت اعمال شیمیایی و مکانیکی قرار میگیرد و علاوه بر آن که ارزش تجاری آن زیاد میشود، مشتری پسند تر نیز میشود . پارچه ها با توجه به نوع و جنسشان، از عملیات خاص نساجی برخوردار می باشند. پارچه هایی با جنس الیاف گیاهی، حیوانی و یا مصنوعی هر کدام عملیات تکمیلی خاص خود را میطلبند.

عملیات تکمیل بستگی به چند مورد مهم دارد که عبارتند از:

نوع الیاف، ویژگی فیزیکی الیاف، قابلیت جذاب موا گوناگون شیمیایی، حساسیت الیاف نسبت به مواد تکمیل.

مواد رنگزای راکتیو  جزء مواد رنگزای پودری محلول در آب با درخشندگی و ثبات زیاد میباشند که به کمک نمک و قلیا جذب کالای پنبه ای میگردند.

نمک باعث جذب مواد رنگزا بر روی کالا و قلیا باعث اتصال کووالانسی قوی ملکول رنگزا با الیاف میگردد  و همین امر باعث افزایش ثبات شستشویی

آن شده است.

مواد رنگزای راکتیو به دو دسته راکتیو سرد و راکتیو گرم تقسیم میشوند.

مواد رنگزای راکتیو  نوع سرد دارای فعالیت شیمیایی و واکنش پذیری بالایی میباشند و در دمای حدودا 20 تا 35 درجه سانتی گراد به کار میروند.

مواد رنگزای راکتیو گرم دارای فعالیت شیمیایی و واکنش پذیری کمتری میباشند و در دمای 40 تا 80 درجه سانتی گرا به کار میروند.

مواد رنگزای راکتیو  طی سه مرحله رمق کشی، تثبیت و شستشو روی کالای پنبه ای عمل میگردند.

در مرحله رمق کشی یک اتصال فیزیکی یا نزدیکی بین ماده رنگزا و کالای نساجی صورت میگیرد. در مرحله تثبیت با ایجاد یک محلول قلیایی مناسب و استفاده از آن، اتصال فیزیکی بین ملکول های رنگزا و کالای نساجی به اتصال شیمیایی قوی تبدیل میشود.و در مرحله آخر طی یک عملیات شستشویی و صابونی کردن کالا در چند مرحله، رنگزاهایی که پیوند نداده باشند از کالا جدا میشوند.     

رنگرزی یا صباغی:

رنگرزی یا صباغی به فرآیندی میگویند که در طی آن کالا های نساجی مثل الیاف، نخ، پارچه یا پوشاک در محلولی که شامل مواد رنگزا و مواد شیمیایی میباشد، رنگ آمیزی شود و ملکول های رنگ، با دوامی نسبی با مولکول‌های کالای نساجی، پیوند محکمی برقرار نمایند. به عبارت دیگر رنگرزی مهارتی‌است که طی آن ماده رنگزا در درجهٔ حرارت هدایت شده و زمان مشخص، داخل الیاف یا کالای منسوج (بافته شده) نفوذ کرده و آن را رنگ می‌کند. در رنگرزی، مادهٔ رنگزا به‌طور کلی، به همه مواد طبیعی یا شیمیایی که قابلیت رنگرزی الیاف یا منسوجات را دارند اطلاق می‌شود. رنگ کالای رنگرزی شده نباید به آسانی در اثر شستشو یا در برابر نور از بین برود. رنگرزی و چاپ دو روش رنگ کردن پارچه هستند که تفاوت‌های اساسی با یکدیگر دارند.

رنگرزی سنتی و رنگرزی صنعتی دو روش متداول رنگرزی می‌باشند. کاربری رنگرزی سنتی با نوین شدن صنعت نساجی  رفته رفته کاهش پیدا کرده‌است  از نقاشی‌های روی دیواره‌های مقبره‌های مصر باستان چنین استنتاج می‌شود که از بیش از ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد مصری‌ها حصیرهای رنگی می‌ساخته‌اند. رنگرزی در ایران سابقهٔ کهنی دارد. کارگاه قالی‌بافی شاهان هخامنشی در شهر سارد و نوشته‌هایی دربارهٔ قالی ارغوانی رنگ روی آرامگاه کوروش گواه این مدعا است.

در فرایند رنگرزی چهار عامل نقش اصلی را بازی می‌کنند که عبارتند از: مواد رنگزا، کالای رنگرزی، مواد شیمیایی کمکی و ماشین های رنگرزی.

مواد رنگزایی که در رنگرزی استفاده می‌شوند ممکن است منبع طبیعی یا مصنوعی داشته باشند. رنگرزی با چاپ کلاقه ای، گره ای و کاتازوم سه سبک مختلف رنگرزی از لحاظ نحوهٔ ایجاد نقوش گوناگون بر روی پارچه، می‌باشند.

در رنگرزی سنتی ابزاری نظیر ظرف (پاتیل)، دماسنج، همزن و ظروف شیشه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. همچنین نمک‌های فلزی مثل انواع زاج، مواد قلیایی مثل آمونیاک و ماده اصلی یعنی آب که محیط رنگرزی را تشکیل می‌دهد، در فرایند رنگرزی سنتی کاربرد گسترده‌ای دارند.

ماشین‌های رنگرزی نخستین از وسایل بسیار ساده‌ای تشکیل می‌شدند ولی به مرور زمان پیشرفت‌های قابل ملاحظه‌ای در این صنعت به وجود آمد و برای رنگرزی، ماشین‌های مدرن و خودکار ساخته شدند.

رنگرزی شیوه‌های متفاوتی دارد که می‌توان از رنگرزی گره‌ای، کاتازوم و چاپ کلاقه‌ای نام برد.

بررسی تأثیرات فرایند رنگرزی بر روی محیط زیست در همهٔ کشورها و کل کره زمین بسیار حائز اهمیت است. بسیاری از کشورهای در حال توسعه مقررات خاصی در زمینه نوع رنگ‌های مصرفی، روش‌های گوناگون آن و دفع پساب‌های حاصل، تدوین نکرده‌اند.